İçeriğe geç
Rehbere dön

REHBER

Bir web sitesi hangi parçalardan oluşur?

Domain ve DNS'ten frontend, backend, API, veritabanı, CMS, CDN, güvenlik ve izlemeye kadar web sitesi bileşenlerini görevleriyle öğrenin.

35 dk okumaGüncellendi: 29 Ağustos 2026

Bir web sitesi yalnız gördüğünüz ana sayfadan oluşmaz. Kullanıcıya görünen metin, menü, form ve görsellerin arkasında alan adı, DNS, güvenli ağ bağlantısı, hosting, web sunucusu, frontend dosyaları, uygulama kodu, API, veritabanı, dosya deposu, içerik yönetimi, cache, CDN, üçüncü taraf servisler, güvenlik kontrolleri, loglar, izleme ve yedekler bulunabilir.

Her projede bütün parçalar zorunlu değildir. Beş sayfalık statik tanıtım sitesi backend ve veritabanı olmadan çalışabilir. Üyelik veya e-ticaret sitesi ise kimlik, yetki, veri, ödeme ve operasyon katmanlarına ihtiyaç duyar. Doğru soru “modern sitelerde hangi teknolojiler var?” değil, “bizim kullanıcı görevimiz için hangi sorumlulukların karşılanması gerekiyor?” sorusudur.

Bu rehber bileşenleri beş düzlemde açıklar: kullanıcının gördüğü deneyim, isteğin geçtiği erişim/ağ yolu, uygulama ve veri, yayın/teslim hattı, operasyon ve güvence. Her parça için görevi, gerekli olduğu durum, arıza belirtisi, güvenlik sınırı ve sahipliği gösterir.

Son kaynak kontrolü: 29 Ağustos 2026.

Kısa cevap: Web sitesinin temel parçaları

Bir üretim sitesinin parçaları çoğunlukla şu gruplarda toplanır:

  1. İçerik ve bilgi mimarisi: Sayfalar, metinler, medya, menü ve bağlantılar.
  2. Kullanıcı arayüzü: HTML, CSS, JavaScript ve erişilebilir etkileşimler.
  3. Adres ve erişim: Domain, registrant hesabı, DNS ve URL yapısı.
  4. Güvenli iletişim: Ağ bağlantısı, TLS/HTTPS ve HTTP istek–yanıtları.
  5. Dağıtım katmanı: CDN, ters proxy, yük dengeleyici ve web sunucusu.
  6. Uygulama katmanı: Backend, iş kuralları, kimlik, oturum ve yetki.
  7. Veri katmanı: Veritabanı, dosya/nesne deposu, cache ve arama indeksi.
  8. İçerik operasyonu: CMS, editör rolleri, medya işleme ve yayın akışı.
  9. Dış servisler: E-posta, ödeme, kargo, harita, CRM ve analitik.
  10. Üretim hattı: Kaynak kod, sürüm kontrolü, test, CI/CD ve ortam ayarları.
  11. Güvence: Güvenlik kontrolleri, secret yönetimi, yedek ve geri yükleme.
  12. Gözlemlenebilirlik: Uptime, metrik, log, trace, hata ve alarm.
  13. Sahiplik ve bakım: Hesaplar, lisanslar, yenileme, erişim ve müdahale sorumluları.

Bir parça fiziksel bir sunucu veya tek yazılım olmak zorunda değildir. Yönetilen platform, aynı sorumluluğun birkaçını paket içinde sağlayabilir. Sorumluluk görünmez hale gelir; ortadan kalkmaz.

Beş düzlemli web sitesi haritası

| Düzlem | Ana soru | Başlıca parçalar | |---|---|---| | Deneyim | Kullanıcı ne görüyor ve yapıyor? | İçerik, navigasyon, HTML, CSS, JavaScript, medya, formlar | | Erişim | Tarayıcı doğru ve güvenli hedefe nasıl ulaşıyor? | URL, domain, DNS, ağ, TLS, HTTP, CDN, proxy | | Uygulama ve veri | İstek nasıl işleniyor ve bilgi nerede tutuluyor? | Backend, API, kimlik, veritabanı, dosya, cache, arama | | Üretim ve yayın | Değişiklik güvenle nasıl canlıya çıkıyor? | Tasarım kaynakları, kod deposu, test, CI/CD, ortamlar, secret | | Operasyon ve güvence | Sistem nasıl izleniyor, korunuyor ve kurtarılıyor? | Log, metrik, trace, alarm, yedek, bakım, olay müdahalesi |

Bu ayrım, arızayı doğru yere yönlendirmeyi kolaylaştırır. Logo yanlışsa DNS uzmanı çözmez; domain doğru IP'ye gidiyor fakat sunucu 503 veriyorsa tasarım dosyası sorun değildir; form “başarılı” gösterip kayıt oluşturmuyorsa ölçüm ile iş sonucu ayrılmalıdır.

1. İçerik: Sitenin taşıdığı asıl değer

İçerik; metin, veri, ürün bilgisi, görsel, video, belge, fiyat, iletişim bilgisi ve yasal açıklamalardır. Kod içeriği ulaştırır; içerik kullanıcının sorusunu yanıtlar.

İçerik ne yapar?

  • İşletmenin ne sunduğunu açıklar.
  • Kullanıcının karar için ihtiyaç duyduğu kanıtı verir.
  • Sayfaların arama niyetini belirler.
  • Form, ürün veya hizmet akışına bağlam sağlar.
  • Marka dili ve güven algısını taşır.

Ne zaman zorunludur?

Her sitede. Boş şablon teknik olarak açılabilir ama iletişim amacı taşıyan web sitesi sayılmaz. CMS zorunlu olmayabilir; gerçek içerik zorunludur.

Sahibi kim olmalıdır?

Bilginin doğruluğundan işletme veya yetkili içerik sahibi sorumludur. Tasarımcı metni düzenleyebilir, geliştirici yayımlayabilir; hizmet kapsamı, iletişim, hukuki iddia ve fiyat gibi gerçekleri onaylayan taraf açık olmalıdır.

Bozulduğunu nasıl anlarsınız?

  • Eski adres, ekip, fiyat veya hizmet görünür.
  • Aynı kavram farklı sayfalarda çelişir.
  • Kullanıcı temel sorunun cevabını bulamaz.
  • Tasarım boşluk dolduran genel cümlelere dayanır.
  • İçeriğin güncelleme tarihi ve sorumlusu yoktur.

2. Bilgi mimarisi: İçeriğin düzeni

Bilgi mimarisi, sayfaların, kategorilerin, menülerin, bağlantıların ve etiketlerin kullanıcı görevlerine göre düzenlenmesidir. Site haritası bunun bir çıktısıdır; XML sitemap ile aynı şey değildir.

Temel parçaları

  • Sayfa ağacı,
  • Ana ve yardımcı navigasyon,
  • URL hiyerarşisi,
  • İç bağlantılar,
  • Breadcrumb,
  • Kategori, etiket ve filtre taksonomisi,
  • Site içi arama,
  • Footer bilgi yapısı.

Arıza belirtileri

  • Aynı içeriğe farklı menülerden çelişkili adlarla gidilir.
  • Önemli sayfa yalnız site içi aramayla bulunur.
  • Kullanıcı hangi bölümde olduğunu anlayamaz.
  • Filtreler sonsuz ve birbirini tekrar eden URL üretir.
  • Arama motoru sayfaları bağlantı üzerinden keşfedemez.

Bilgi mimarisi tasarımın üstüne eklenen menü değildir. İçerik modelini, URL'leri, CMS alanlarını ve SEO'yu etkileyen ürün kararıdır.

3. Sayfa ve arayüz bileşenleri

Kullanıcının gördüğü web sayfası genellikle tekrar kullanılan arayüz bileşenlerinden kurulur:

  • Header ve ana navigasyon,
  • Ana içerik alanı,
  • Başlık ve metin blokları,
  • Görsel/video,
  • Kart ve liste,
  • Buton ve bağlantı,
  • Form alanı ve hata mesajı,
  • Tablo, filtre ve arama,
  • Modal, dialog veya drawer,
  • Breadcrumb,
  • Footer,
  • Bildirim, başarı, boş ve hata durumları.

Bileşen neden kullanılır?

Aynı davranışın farklı sayfalarda tutarlı, test edilebilir ve bakımı kolay kalmasını sağlar. Fakat her şeyi bileşene dönüştürmek iyi mimari değildir. Tekrar, davranış, varyant veya sahiplik sınırı yoksa soyutlama bakım maliyeti yaratabilir.

Bileşenin eksik durumları

Bir form yalnız normal görünümden oluşmaz. En az boş, focus, doldurulmuş, geçersiz, devre dışı, gönderiliyor, başarı ve hata durumları düşünülmelidir. Veri bileşeninde yükleniyor, boş, kısmi, yetkisiz ve servis hatası da gerekir.

4. HTML: Anlam ve belge yapısı

HTML, sayfanın içeriğini ve semantik yapısını tanımlar. Başlık, paragraf, liste, bağlantı, buton, form, tablo, navigasyon ve ana içerik gibi öğeler yalnız görsel kutu değildir; tarayıcı ve yardımcı teknoloji için anlam taşır.

MDN'in web standartları modeline göre HTML yapı ve semantiği, CSS sunumu, JavaScript ise etkileşimi sağlar. Tarayıcı HTML'i ayrıştırarak DOM ağacı oluşturur.

HTML'in görevleri

  • Belgenin dili ve metadata'sı,
  • Başlık hiyerarşisi,
  • Sayfa bölgeleri,
  • Taranabilir bağlantılar,
  • Form etiketi ve yerel kontroller,
  • Medya alternatifleri,
  • Arama motoru ve sosyal paylaşım metadata'sı,
  • JavaScript olmadan erişilebilen başlangıç içeriği.

Arıza belirtileri

  • Her etkileşim div üzerine kurulmuştur.
  • Klavyeyle gezinme veya form etiketi çalışmaz.
  • Başlıklar yalnız yazı boyutuyla taklit edilir.
  • JavaScript hatasında kritik içerik tamamen yok olur.
  • Tarayıcı geliştirici araçlarında yanlış iç içe geçme oluşur.

W3C WAI, iyi yapılandırılmış sayfanın ekran okuyucu ve klavye kullanıcılarının bölümler arasında daha verimli gezinmesini sağladığını belirtir.

5. CSS: Görsel sunum ve responsive düzen

CSS; renk, tipografi, boşluk, boyut, yerleşim, responsive davranış, hareket ve baskı görünümünü yönetir. İçerik yapısından ayrılması aynı HTML'in farklı cihaz ve kullanıcı tercihlerine uyarlanmasını sağlar.

CSS katmanının sorumlulukları

  • Tasarım tokenları ve görsel tutarlılık,
  • Grid/flex düzeni,
  • Mobil ve geniş ekran uyarlaması,
  • Focus ve etkileşim durumları,
  • Kontrast ve okunabilirlik,
  • prefers-reduced-motion ve renk şeması tercihleri,
  • İçerik uzadığında sağlam kalan düzen.

Bozulma belirtileri

  • 320 pikselde yatay kaydırma oluşur.
  • Metin büyütülünce buton veya içerik kesilir.
  • Font gelmediğinde düzen çöker.
  • Etkileşimli öğe focus durumunda görünmez.
  • Her sayfa farklı boşluk ve renk kullanır.
  • Görsel yüklenince içerik beklenmedik biçimde kayar.

CSS hatası içerik veya backend hatası değildir. Ağ panelinde CSS 404 dönüyor olabilir; dosya geliyor fakat selector/öncelik yanlıştır; ya da tarayıcı destek sınırı vardır. Teşhis katmanı ayırmalıdır.

6. JavaScript: Davranış ve istemci durumu

JavaScript tarayıcıda menü, form, filtre, sepet, harita, animasyon, veri alma ve dinamik güncelleme gibi davranışlar sağlar. DOM'u ve CSS'i değiştirebilir; web API'leriyle ağ, depolama ve cihaz yeteneklerine erişebilir.

Ne zaman gerekir?

  • Kullanıcı etkileşimi HTML/CSS ile karşılanamıyorsa,
  • Sayfa yenilemeden veri güncellenecekse,
  • Karmaşık uygulama durumu yönetilecekse,
  • Tarayıcı API'si kullanılacaksa,
  • Görselleştirme veya gerçek zamanlı davranış gerekiyorsa.

Ne zaman gereksiz olabilir?

Standart bağlantı, form gönderimi, açılır ayrıntı veya CSS ile çözülebilen sunum için büyük framework paketi şart değildir. Daha fazla JavaScript daha gelişmiş ürün anlamına gelmez.

Güvenlik sınırı

Tarayıcıya gönderilen kod ve veri kullanıcı tarafından görülebilir ve değiştirilebilir. Fiyat, rol, yetki, indirim, ödeme sonucu veya veri doğruluğu yalnız istemci koduna güvenemez. Sunucu aynı kuralları yeniden uygulamalıdır.

Arıza belirtileri

  • Sayfa görünür ama tıklamaya geç cevap verir.
  • Konsolda çalışma zamanı hatası vardır.
  • Script engellendiğinde bütün içerik kaybolur.
  • Eski bundle yeni HTML ile uyumsuzdur.
  • Ağ isteği başarısızken arayüz sonsuz yüklenir.

7. Medya ve font varlıkları

Görsel, SVG, ikon, font, video, ses ve PDF ayrı kaynaklardır. Tarayıcı bunları HTML veya CSS referanslarından keşfedip ek HTTP istekleriyle alabilir.

İyi medya katmanı

  • Doğru boyut ve formatı cihaza göre sunar.
  • Görsel için genişlik/yükseklik veya aspect ratio ayırır.
  • Kritik olmayan kaynağı gerektiğinde tembel yükler.
  • Anlamlı görsele uygun alternatif metin verir.
  • Dekoratif öğeyi erişilebilirlik ağacından çıkarır.
  • Font lisansını ve alt kümesini yönetir.
  • Video için poster, kontrol ve gerekiyorsa altyazı/transkript sağlar.

Arıza belirtileri

  • Ana görsel çok geç görünür.
  • Dosya 404 verir veya hotlink engeline takılır.
  • Yanlış MIME türü döner.
  • Mobilde masaüstü boyutlu görsel indirilir.
  • Font yüklenince metin kayar veya görünmez kalır.
  • CMS editörü dev dosyayı sınırsız yükler.

8. Tarayıcı ve kullanıcı aracısı

Tarayıcı sitenin size ait parçası değildir; fakat sistemin çalışma ortamıdır. HTML, CSS ve JavaScript'i yorumlar; güvenlik politikalarını, cache'i, cookie'leri, erişilebilirlik ağacını ve kullanıcı tercihlerini uygular.

W3C WAI, erişilebilir deneyimin içerik, tarayıcı/user agent, yardımcı teknoloji, yazar ve üretim araçlarının birlikte çalışmasına bağlı olduğunu vurgular. Bu nedenle yalnız bir tarayıcıda piksel eşleşmesi kalite kanıtı değildir.

Destek kararı

Proje, hedef kitlenin cihaz ve tarayıcı verisine göre destek matrisi tanımlamalıdır. “Bütün cihazlar” ölçülemez. Desteklenen sürümlerde ana görev, erişilebilirlik ve güvenlik test edilir; daha eski ortamda makul kademeli bozulma hedeflenir.

9. URL ve route yapısı

URL, kaynağın adresidir; şema, host, port, yol, sorgu ve fragment içerebilir. Route ise uygulamanın belirli URL kalıbını hangi sayfa veya işleme eşlediğini anlatır.

Sağlıklı URL katmanı

  • Kalıcı ve açıklayıcı yollar kullanır.
  • İçerik taşındığında uygun yönlendirme yapar.
  • Parametrelerin anlamını ve indeks davranışını belirler.
  • Benzer içerik için canonical politikasına sahiptir.
  • Kullanıcıya özel veya hassas veriyi URL'ye koymaz.
  • 404 ile boş 200 yanıtını ayırır.

Arıza belirtileri

  • Eski bağlantılar 404 olur.
  • Aynı içerik çok sayıda parametre URL'sinde tekrar eder.
  • Route var ama yanlış HTTP durum kodu döner.
  • URL değişince paylaşım ve arama görünürlüğü kaybolur.

10. Domain ve registrant hesabı

Domain, kullanıcıların hatırladığı addır. ICANN'e göre registrant, alan adını kaydeden ve kayıt kuruluşuyla sözleşme ilişkisi kuran kişi veya kuruluştur. Domain teknik site dosyası değildir; kritik sahiplik varlığıdır.

Domain katmanının parçaları

  • Kayıtlı ad ve uzantı,
  • Registrar hesabı,
  • Registrant/iletişim bilgileri,
  • Yenileme ve ödeme,
  • Transfer kilidi ve yetkilendirme kodu,
  • Nameserver delegasyonu,
  • MFA ve kurtarma kanalı.

Arıza belirtileri

  • Domain süresi dolmuştur.
  • Hesaba eski çalışan/ajans erişir.
  • Registrant işletme yerine üçüncü taraftır.
  • Nameserver izinsiz değişmiştir.
  • Kurtarma e-postası artık erişilemezdir.

Domain arızası web sitesi ve aynı alanı kullanan e-postayı birlikte etkileyebilir. Sahibi genellikle işletme olmalı; teknik ekip rol veya yetkiyle yönetmelidir.

11. DNS: Adı hizmete bağlayan katman

DNS alan adını IP adresi, başka host veya e-posta hedefi gibi kayıtlara çözer. ICANN, DNS'i kullanıcıların metin tabanlı adla internetteki adrese ulaşmasını sağlayan sistem olarak açıklar.

Yaygın kayıtlar

| Kayıt | Temel görev | |---|---| | A | Hostu IPv4 adresine bağlar | | AAAA | Hostu IPv6 adresine bağlar | | CNAME | Bir adı başka kanonik ada yönlendirir | | MX | E-posta teslim sunucularını belirtir | | TXT | Doğrulama ve e-posta politikaları gibi metin verisi taşır | | CAA | Sertifika verebilecek otoriteleri sınırlar |

Arıza belirtileri

  • Domain hiç çözülmez (NXDOMAIN).
  • Bazı kullanıcılar eski IP'ye gider.
  • www çalışır, kök domain çalışmaz veya tersi.
  • Site açılırken e-posta kesilir; MX/TXT kayıtları silinmiştir.
  • Sertifika doğrulaması yanlış CAA veya hedef nedeniyle başarısızdır.

DNS değişikliğinde TTL, cache ve farklı çözümleyiciler nedeniyle geçiş kademeli görülebilir. Değişiklikten önce zone yedeği ve geri dönüş değeri tutulmalıdır.

12. Ağ, TLS ve HTTPS

Tarayıcı DNS'ten hedefi bulduktan sonra ağ bağlantısı kurar. HTTPS kullanıldığında TLS, HTTP iletişimine şifreleme, aktarım bütünlüğü ve sertifika üzerinden sunucu kimliği doğrulaması sağlar.

Bu katmanın parçaları

  • IP yönlendirmesi ve ağ yolu,
  • TCP veya HTTP/3 için QUIC bağlantısı,
  • TLS sürümü ve şifre takımları,
  • Sunucu sertifikası ve ara sertifika zinciri,
  • Alan adı kapsamı,
  • Sertifika yenilemesi,
  • HTTP'den HTTPS'e yönlendirme,
  • HSTS gibi tarayıcı politikaları.

Arıza belirtileri

  • Sertifika süresi dolmuş veya alanı kapsamıyor.
  • Bazı eski istemciler zinciri doğrulayamıyor.
  • HTTPS sayfada HTTP kaynak nedeniyle mixed content oluşuyor.
  • Ağ bağlantısı zaman aşımına uğruyor.
  • Yönlendirme döngüsü var.

HTTPS uygulamanın dürüst veya yetkisinin doğru olduğunu garanti etmez. Güvenli taşıma kanalıdır; uygulama güvenliği ayrı katmandır.

13. HTTP: İstek ve yanıt sözleşmesi

HTTP, istemci ile sunucunun kaynak ve işlem hakkında konuştuğu protokoldür. IETF RFC 9110, metot, durum kodu, alan ve temsil semantiğini tanımlar.

İstek parçaları

  • Metot (GET, POST, PUT, DELETE gibi),
  • Hedef URL/yol ve sorgu,
  • Başlıklar,
  • Gerekiyorsa gövde.

Yanıt parçaları

  • Durum kodu,
  • Başlıklar,
  • İçerik gövdesi.

Sorumlulukları

  • İçerik türünü belirtmek,
  • Cache davranışını açıklamak,
  • Yönlendirme ve hata sonucunu doğru kodlamak,
  • Cookie veya kimlik mekanizmasını taşımak,
  • Sıkıştırma ve içerik müzakeresi yapmak,
  • Güvenlik başlıklarını iletmek.

Arıza belirtileri

  • Hata ekranı 200 döner.
  • JSON yerine HTML hata sayfası gelir.
  • Yanlış Content-Type tarayıcı davranışını bozar.
  • Cache başlığı kullanıcıya özel veriyi ortak saklar.
  • API 401, 403 ve 404 anlamlarını karıştırır.

HTTP durum kodu kullanıcı arayüzü, bot, CDN ve izleme sistemine aynı sonucun makinece okunabilir özetini verir.

14. CDN, edge ve ters proxy

CDN içerik kopyalarını kullanıcılara yakın uç noktalarda tutabilir. Ters proxy isteği uygulama önünde karşılayıp doğru servise iletebilir. Tek ürün ikisini, TLS sonlandırmayı, WAF ve DDoS azaltmayı birlikte sunabilir.

Görevleri

  • Statik kaynağı yakın noktadan sunmak,
  • Origin yükünü azaltmak,
  • TLS'i sonlandırmak,
  • Route veya host bazlı yönlendirme,
  • Sıkıştırma ve cache,
  • Hız sınırı veya temel güvenlik filtresi,
  • Birden çok backend'e trafik dağıtma.

Arıza belirtileri

  • Eski içerik cache'te kalır.
  • Cache anahtarı dil, cookie veya sorguyu yanlış ayırır.
  • Kullanıcıya özel yanıt başka kullanıcıya sunulur.
  • Origin çalıştığı halde edge 502/503 verir.
  • Gerçek istemci IP'si/log bağlamı kaybolur.
  • Güvenlik kuralı meşru isteği engeller.

CDN zorunlu değildir. Küresel kullanıcı, yüksek trafik, büyük medya veya origin koruma ihtiyacı değerini artırır.

15. Yük dengeleyici

Yük dengeleyici istekleri birden fazla uygulama örneğine dağıtır. Sağlık kontrolüyle bozuk örneği rotadan çıkarabilir ve kapasiteyi yatay büyütmeyi kolaylaştırabilir.

Gerektiği durumlar

  • Tek sunucunun kapasitesi yetmiyorsa,
  • Kesinti alanını azaltmak isteniyorsa,
  • Birden fazla bölge/zone kullanılıyorsa,
  • Sıfır kesintiye yakın dağıtım gerekiyorsa.

Tasarım soruları

  • Oturum sunucu belleğine bağlı mı?
  • Sağlık kontrolü yalnız portu mu, gerçek bağımlılıkları mı ölçüyor?
  • Bağlantı boşaltma süresi var mı?
  • Retry işlemi iki kez çalıştırabilir mi?
  • Backend'lerin aynı sürüm/veri şemasında uyumu nasıl korunuyor?

Küçük statik site için ayrı yük dengeleyici gereksiz olabilir; platform bunu zaten soyutlayabilir.

16. Web sunucusu ve runtime

Web sunucusu HTTP isteğini karşılayan yazılımı; runtime ise uygulama kodunun çalıştığı ortamı ifade eder. Nginx/Apache statik dosya ve proxy görevi üstlenebilir; Node.js, PHP, Python, Java veya .NET runtime uygulamayı çalıştırabilir.

Sorumlulukları

  • Port ve bağlantıları dinlemek,
  • Statik kaynak sunmak,
  • İsteği uygulamaya yönlendirmek,
  • Sıkıştırma ve başlıkları uygulamak,
  • Süre ve gövde limitlerini yönetmek,
  • Süreç yaşam döngüsünü ve kaynak sınırlarını korumak.

Arıza belirtileri

  • Süreç çöker veya yeniden başlama döngüsüne girer.
  • Bellek/CPU tükenir.
  • Dosya izni veya disk doluluğu hata üretir.
  • Runtime sürümü bağımlılıkla uyumsuzdur.
  • Proxy timeout, uygulama süresinden kısadır.

17. Backend ve iş kuralları

Backend güvenilir sunucu ortamında çalışan uygulama katmanıdır. Kullanıcı hesabı, fiyat, stok, sipariş, içerik, yetki ve entegrasyon kurallarını uygular.

Backend'in tipik parçaları

  • Router/controller veya handler,
  • Servis/iş mantığı,
  • Veri erişim katmanı,
  • Kimlik doğrulama,
  • Yetkilendirme,
  • Girdi doğrulama,
  • Kuyruk ve arka plan işi,
  • Entegrasyon istemcileri,
  • Hata ve log politikası.

Güvenlik sınırı

Frontend'e güvenilmez. Backend her istekte kimliği, nesne/alan/tenant yetkisini ve veri kurallarını doğrular. Kullanıcı arayüzünde butonu gizlemek yetkilendirme değildir.

Arıza belirtileri

  • Aynı istek iki kez sipariş oluşturur.
  • Kullanıcı başka müşterinin kaydını görebilir.
  • Yavaş sorgu bütün istekleri bekletir.
  • Dış servis hatası kontrolsüz 500 üretir.
  • Retry güvenli olmayan işlemi tekrarlar.

Backend, salt içerikli statik site için gerekmeyebilir. Formu üçüncü taraf hizmete göndermek de backend sorumluluğunu o hizmete taşır; veri ve hata akışı yine değerlendirilmelidir.

18. API: Yazılım parçalarının arayüzü

API, istemci ile uygulama veya iki sunucu arasında tanımlı iletişim sözleşmesidir. REST benzeri HTTP API, GraphQL, RPC veya webhook gibi biçimler kullanılabilir.

API sözleşmesinde bulunması gerekenler

  • Endpoint ve metot,
  • İstek/yanıt şeması,
  • Kimlik ve yetki yöntemi,
  • Hata biçimi ve durum kodları,
  • Sayfalama/filtre/sıralama,
  • Rate limit,
  • Idempotency davranışı,
  • Sürüm ve geriye uyumluluk,
  • Timeout/retry koşulları,
  • Gözlem için request/trace kimliği.

Arıza belirtileri

  • Frontend yeni alan bekler, eski backend döndürür.
  • Her hata 200 içinde metin olarak gelir.
  • Aynı ödeme isteği iki kez işlenir.
  • Sınırsız liste bellek ve ağ tüketir.
  • Webhook imzası doğrulanmaz.

API bir veritabanı değildir; veriye hangi kuralla erişileceğini tanımlayan arayüzdür.

19. Kimlik, oturum ve yetki

Bu üçü ayrı sorumluluktur:

  • Kimlik doğrulama: Kullanıcının iddia ettiği kişi olduğuna ilişkin güvence.
  • Oturum: Başarılı kimliğin istekler arasında güvenle sürdürülmesi.
  • Yetkilendirme: Bu kimliğin belirli kaynak ve işleme izni olup olmadığı.

Parçaları

  • Kayıt ve giriş,
  • Parola/passkey/MFA,
  • Hesap kurtarma,
  • Cookie veya token,
  • Oturum süresi ve iptal,
  • Rol ve izin modeli,
  • Nesne/alan/tenant kontrolü,
  • Yönetici işlemleri ve audit kaydı.

Arıza belirtileri

  • Çıkış sonrası oturum çalışmaya devam eder.
  • Parola sıfırlama hesabı ele geçirmeye açıktır.
  • URL'deki kayıt numarası değişince başka kullanıcı verisi görünür.
  • Yönetici rolü yalnız frontend menüsüyle saklanır.

Bu katman üyelik olmayan kamu sitesi için gerekmeyebilir; CMS yöneticileri için yine kimlik ve yetki vardır.

20. Veritabanı

Veritabanı ürün, kullanıcı, içerik, sipariş ve yapılandırılmış kayıtları kalıcı ve sorgulanabilir biçimde tutar. İlişkisel, doküman, anahtar–değer, zaman serisi veya grafik modelleri farklı ihtiyaçlara uygundur.

Veritabanı sorumlulukları

  • Şema ve veri bütünlüğü,
  • Sorgu ve indeksler,
  • Transaction,
  • Eşzamanlı erişim,
  • Yetki ve bağlantı güvenliği,
  • Migration,
  • Yedek ve geri yükleme,
  • Saklama/silme politikası,
  • Replikasyon ve süreklilik ihtiyacı.

Arıza belirtileri

  • Sorgular trafikle birlikte yavaşlar.
  • Bağlantı havuzu tükenir.
  • Migration eski uygulama sürümünü bozar.
  • Tekrarlı veya yetim kayıt oluşur.
  • Disk dolar veya replikasyon geride kalır.

Tarayıcı genellikle üretim veritabanına doğrudan bağlanmamalıdır. Backend veri erişimini kimlik, yetki ve iş kuralıyla sınırlar.

21. Dosya ve nesne deposu

Görsel, video, PDF, kullanıcı yüklemesi ve dışa aktarım gibi büyük ikili dosyalar çoğu zaman veritabanı yerine dosya sistemi veya nesne deposunda tutulur. Veritabanı dosyanın metadata'sını ve adresini saklayabilir.

Tasarım soruları

  • Dosya herkese açık mı, imzalı URL mi gerekli?
  • Yükleme boyutu ve türü nasıl doğrulanıyor?
  • Zararlı içerik taraması var mı?
  • Dosya adı çakışması ve path traversal nasıl engelleniyor?
  • Yaşam döngüsü ve silme politikası nedir?
  • CDN/cache davranışı nasıl?
  • Yedek veya sürümleme gerekli mi?

Arıza belirtileri

  • Veritabanı kaydı var ama nesne silinmiştir.
  • Gizli belge tahmin edilebilir URL'den açılır.
  • Sınırsız yükleme depolamayı tüketir.
  • Eski dosya CDN'de görünmeye devam eder.

22. Cache katmanları

Cache, isteğe bağlı yeniden kullanılabilir yanıt veya hesap sonucunu geçici olarak saklar. MDN, HTTP cache'in yanıtı istekle ilişkilendirip sonraki isteklerde yeniden kullanarak hem gecikmeyi hem origin işlem yükünü azaltabildiğini açıklar.

Cache nerede olabilir?

  • Tarayıcı,
  • Service worker,
  • CDN/edge,
  • Ters proxy,
  • Uygulama belleği,
  • Dağıtık anahtar–değer sistemi,
  • Veritabanı sorgu/plan katmanı.

Her cache için dört soru

  1. Cache anahtarı nedir?
  2. Ne kadar süre taze sayılır?
  3. Nasıl yeniden doğrulanır veya temizlenir?
  4. Kullanıcıya özel veri ortak kopyaya karışabilir mi?

Arıza belirtileri

  • İçerik güncellendiği halde eski görünür.
  • Dil veya para birimi yanlış kullanıcıya gider.
  • Giriş yapan kullanıcının yanıtı ortak cache'e düşer.
  • Cache çökünce bütün trafik veritabanına yüklenir.

Cache doğruluğun ikincil kopyasıdır; tek kalıcı veri kaynağına dönüşmemelidir.

23. Arama indeksi

Site içi arama, küçük veri setinde veritabanı sorgusuyla çözülebilir. Büyük katalog veya gelişmiş metin araması için ayrı arama motoru/indeksi kullanılabilir.

Görevleri

  • Metni tokenlara ayırmak,
  • Alanları indekslemek,
  • Filtre ve sıralama,
  • Yazım toleransı,
  • Facet ve öneri,
  • Dil çözümleme.

Arıza belirtileri

  • Veritabanında ürün var ama aramada yoktur.
  • Silinen kayıt sonuçta kalır.
  • Yetkisiz belge arama sonucuna sızar.
  • İndeksleme kuyruğu geride kalır.

Arama indeksi çoğunlukla türetilmiş veridir; ana veri kaynağından yeniden oluşturma prosedürü bulunmalıdır.

24. CMS ve editör deneyimi

CMS, içerik yazarlarının kod değiştirmeden içerik oluşturup yayımlamasını sağlar. Geleneksel CMS hem backend hem sayfa render'ı sunabilir; headless CMS içeriği API ile ayrı frontend'e verir.

CMS'in parçaları

  • İçerik tipleri ve alanlar,
  • Editör arayüzü,
  • Rol ve izinler,
  • Taslak, önizleme ve yayın,
  • Medya kütüphanesi,
  • Sürüm/geçmiş,
  • Planlı yayın,
  • Webhook veya build tetikleme,
  • İçerik dışa aktarımı.

Arıza belirtileri

  • Editör tasarım alanına serbest HTML yapıştırıp düzeni bozar.
  • Her kullanıcı tam yönetici rolündedir.
  • Önizleme ile canlı farklı render eder.
  • İçerik modeli gerçek işi yansıtmaz; her şey tek zengin metin alanıdır.
  • Sağlayıcıdan dışa aktarım mümkün değildir.

CMS, düşük bakım ihtiyacına gerçekten hizmet ediyorsa değerlidir. Seyrek değişen küçük sitede Markdown veya yapılandırılmış dosya daha yalın olabilir.

25. Üçüncü taraf servisler

E-posta, ödeme, harita, video, canlı destek, analitik, reklam, CAPTCHA, CRM, kargo ve kimlik hizmetleri siteye dış bağımlılık ekler.

Her servis için envanter

  • İş amacı ve veri akışı,
  • Hesap sahibi ve erişim rolleri,
  • API anahtarı/secret,
  • Kullanılan domain ve endpoint,
  • Kota, ücret ve rate limit,
  • Timeout, retry ve fallback,
  • Webhook doğrulaması,
  • Veri konumu ve saklama,
  • Kullanıcı izni/çerez etkisi,
  • Kesinti ve sağlayıcı değiştirme planı.

Arıza belirtileri

  • Dış script bütün sayfa render'ını engeller.
  • API kotası dolar.
  • Webhook gecikir veya iki kez gelir.
  • Anahtar istemci paketine sızar.
  • Sağlayıcı alan adı engellendiğinde ana görev çalışmaz.

Üçüncü taraf entegrasyonu geliştirme süresini azaltır; kontrol, gizlilik ve süreklilik maliyetini artırabilir.

26. Kaynak kodu ve sürüm kontrolü

Kaynak kodu HTML/CSS/JavaScript dışında backend, altyapı tanımı, migration, test ve build ayarlarını da kapsayabilir. Sürüm kontrolü değişiklik geçmişini ve birlikte çalışmayı yönetir.

Sağlıklı depo

  • İşletmenin erişebildiği organizasyondadır.
  • Ana dal ve review politikası tanımlıdır.
  • Secret içermez.
  • Kurulum ve dağıtım talimatı vardır.
  • Bağımlılıklar kilit dosyasıyla izlenir.
  • Test ve kalite komutları belgelenir.
  • Lisans ve üçüncü taraf varlıkların kaynağı bilinir.

Arıza belirtileri

  • Canlıdaki sürüm depoda yoktur.
  • Tek geliştiricinin bilgisayarı tek kopyadır.
  • Hangi commit'in yayınlandığı bilinmez.
  • Ortam ayarı kod içine gömülür.
  • Geri dönüş için önceki paket bulunmaz.

27. Tasarım kaynakları ve tasarım sistemi

Tasarım dosyaları logo, grid, tipografi, renk, bileşen, varyant ve prototipi tanımlar. Kod tasarımın çalışan uygulamasıdır; ikisi farklı kaynaklardır.

Tasarım sisteminin parçaları

  • Tokenlar: renk, tipografi, boşluk, radius, hareket,
  • Temel öğeler: buton, input, link, ikon,
  • Bileşen ve varyantlar,
  • Erişilebilir davranış,
  • Responsive kurallar,
  • İçerik ilkeleri,
  • Kod karşılığı ve sürümleme.

Arıza belirtileri

  • Tasarım dosyası canlı üründen kopmuştur.
  • Aynı butonun çok sayıda farklı kopyası vardır.
  • Hata/focus/disabled durumları tasarlanmamıştır.
  • Tasarım dosyasına erişim hizmet bitince kaybolur.

Küçük site için dev kurumsal kütüphane gerekmez; fakat temel kararların tek kaynağı ve kodla tutarlılığı gerekir.

28. Build sistemi ve bağımlılıklar

Modern kaynak kodu çoğu zaman doğrudan tarayıcıya gönderilmez. Build sistemi TypeScript'i kontrol eder, modülleri paketler, CSS'i işler, görsel optimizasyonu veya statik sayfa üretimi yapar.

Parçaları

  • Paket yöneticisi ve kilit dosyası,
  • Derleyici/transpiler,
  • Bundler,
  • Linter ve formatter,
  • Typecheck,
  • Test runner,
  • İçerik ve varlık üretimi,
  • Artifact çıktısı.

Arıza belirtileri

  • Yerelde çalışır, CI'da farklı bağımlılık çözülür.
  • Build tekrarlanabilir değildir.
  • Kullanılmayan paket bundle'a girer.
  • Kritik bağımlılık güncellenemez.
  • Artifact içine source map veya secret sızar.

Bağımlılık, yalnız geliştirme kolaylığı değil tedarik zinciri ve bakım yüküdür. Gerekmeyen paket eklenmemelidir.

29. Ortamlar ve yapılandırma

Geliştirme, test/staging ve production ortamları farklı amaç taşır. Aynı kod, ortam yapılandırmasıyla farklı endpoint, domain ve secret kullanabilir.

Ayrılması gerekenler

  • Veritabanı ve depolama,
  • API anahtarları,
  • E-posta alıcıları,
  • Ödeme test/canlı hesabı,
  • Analitik kimliği,
  • Domain ve callback URL'leri,
  • Log seviyesi,
  • Feature flag.

Arıza belirtileri

  • Test e-postası gerçek müşteriye gider.
  • Staging production verisini değiştirir.
  • Test ödeme anahtarı canlıda kalır.
  • Production debug bilgisi gösterir.
  • Staging arama motorunda indekslenir.

Ortam eşitliği, tüm verinin aynı olması değil; aynı artifact ve doğrulanmış yapılandırma şemasının kontrollü değerlerle çalışmasıdır.

30. CI/CD ve dağıtım

CI değişikliği otomatik kalite kapılarından geçirir; CD onaylı artifact'i ortama taşır. Her site karmaşık pipeline istemez, fakat yayın tekrarlanabilir ve geri alınabilir olmalıdır.

Pipeline adımları

  1. Temiz ortamda bağımlılık kurulumu,
  2. Format/lint/typecheck,
  3. Birim ve entegrasyon testleri,
  4. Güvenlik/secret/bağımlılık taraması,
  5. Production build,
  6. Artifact kimliği ve saklama,
  7. Staging dağıtımı ve smoke test,
  8. Onay veya otomatik politika,
  9. Production dağıtımı,
  10. Canlı sağlık testi ve gözlem,
  11. Başarısızlıkta rollback.

Arıza belirtileri

  • Dosyalar FTP ile rastgele üzerine yazılır.
  • Migration ile kod sürümü sırası belirsizdir.
  • Yayından sonra hangi değişikliğin hata ürettiği bilinmez.
  • Geri dönüş eski veritabanı şemasıyla çalışmaz.

31. Secret ve anahtar yönetimi

API anahtarı, veritabanı parolası, imzalama anahtarı ve webhook sırrı kod veya normal içerik değildir.

Sağlıklı secret yaşam döngüsü

  • Güvenli depoda oluşturulur/saklanır.
  • Ortama dar yetkiyle enjekte edilir.
  • Frontend bundle'a girmez.
  • Log ve hata mesajında maskelenir.
  • Erişim kaydı ve sahibi vardır.
  • Döndürme/iptal prosedürü bulunur.
  • Hizmet veya çalışan ayrılığında kaldırılır.

Arıza belirtileri

  • .env dosyası depoya commit edilmiştir.
  • Aynı anahtar geliştirme ve production'da kullanılır.
  • Kimse anahtarın hangi servislere bağlı olduğunu bilmez.
  • Sızıntı sonrası rotasyon yapılamaz.

Yayımlanabilir istemci anahtarı ile ayrıcalıklı server secret aynı sınıfta değerlendirilmemelidir; sağlayıcının tehdit modelini okuyun.

32. Güvenlik kontrolleri

Güvenlik ayrı kutu değil, bütün katmanları kesen gereksinimdir. OWASP ASVS; mimari, kimlik, oturum, erişim kontrolü, doğrulama, kriptografi, iletişim, veri ve API gibi alanlarda test edilebilir gereksinim tabanı sağlar.

Katmanlar arası örnekler

  • Domain/DNS hesabında MFA,
  • TLS ve güvenlik başlıkları,
  • Backend'de girdi doğrulama ve her istekte yetki,
  • Veritabanında en az ayrıcalık,
  • Upload'da tür/boyut/depolama sınırı,
  • CI'da bağımlılık ve secret taraması,
  • CMS'te rol ayrımı,
  • Loglarda hassas veri engeli,
  • Yedekte şifreleme ve erişim kontrolü,
  • Olay planında kanıt koruma.

WAF veya güvenlik eklentisi bu sorumlulukların tek başına yerine geçmez.

33. Loglar

Log, belirli olayın zaman ve bağlam kaydıdır. Uygulama hatası, giriş denemesi, dağıtım veya entegrasyon sonucu loglanabilir.

Yararlı log alanları

  • Zaman damgası ve saat standardı,
  • Servis/ortam/sürüm,
  • Olay adı ve seviye,
  • Request/trace kimliği,
  • Sonuç ve süre,
  • Güvenli hata sınıfı,
  • Kişisel veri yerine gerekli olduğunda takma/teknik kimlik.

Kaçınılması gerekenler

  • Parola, token, kart verisi ve tam secret,
  • Kontrolsüz form gövdesi,
  • Yalnız serbest metin,
  • Sınırsız saklama,
  • Her normal olayı kritik alarm yapmak.

Logun bulunması izleme değildir. Kimse okumuyor veya alarma dönüşmüyorsa olay fark edilmeyebilir.

34. Metrikler, trace ve gözlemlenebilirlik

OpenTelemetry, temel gözlem sinyallerini trace, metric ve log olarak tanımlar. Trace bir isteğin dağıtık bileşenlerde izlediği yolu; metric çalışma anında ölçülen sayıyı; log olayı kaydeder.

Örnek metrikler

  • İstek sayısı ve hata oranı,
  • p50/p95/p99 yanıt süresi,
  • CPU, bellek, disk ve bağlantı havuzu,
  • Cache hit oranı,
  • Kuyruk uzunluğu ve en eski iş yaşı,
  • Form/ödeme başarı oranı,
  • Core Web Vitals,
  • Yedek ve son başarılı geri yükleme zamanı.

Trace ne zaman değerlidir?

İstek CDN, frontend backend'i, ana API, veritabanı ve üçüncü taraf üzerinden geçiyorsa toplam 3 saniyenin hangi span'de harcandığını gösterir. Her site dağıtık trace altyapısı istemez; küçük site için yapılandırılmış log, uptime, hata ve temel performans ölçümü yeterli olabilir.

Arıza belirtileri

  • Alarm yalnız kullanıcı şikâyetinden sonra gelir.
  • Grafik var ama hedef/eşik ve sorumlu yoktur.
  • Loglar arasında ortak request ID bulunmaz.
  • Production sürümü telemetride görünmez.

35. Uptime ve sentetik kontroller

Uptime kontrolü belirli aralıklarla URL'nin erişilebilirliğini ölçer. Yalnız ana sayfanın 200 dönmesi iş akışının sağlıklı olduğunu kanıtlamaz.

Kontrol seviyeleri

  • DNS çözümleme,
  • TLS sertifikası ve son kullanma,
  • HTTP durum/süre,
  • Yanıtta beklenen içerik,
  • Form/API smoke işlemi,
  • Ödeme sağlayıcısına zararsız sağlık kontrolü,
  • Farklı bölge/ağdan ölçüm.

Alarm tasarımı

  • Kaç başarısız denemede tetiklenecek?
  • Kim hangi kanaldan alacak?
  • Gece ve tatil sorumlusu kim?
  • Hangi runbook uygulanacak?
  • Düzelme bildirimi gelecek mi?
  • Alarm gerçekten test edildi mi?

“7/24 izleniyor” ifadesi, çalışan kontrol, bildirim ve müdahale sorumluluğu olmadan kullanılmamalıdır.

36. Yedek ve geri yükleme

Yedek; veritabanı, dosyalar, CMS içeriği, DNS, yapılandırma ve gerekli anahtar materyalinin kurtarılabilir kopyasıdır. Kaynak kod deposu tek başına site yedeği değildir.

Yedek planı

  • Hangi varlıklar dahil?
  • RPO: Ne kadar veri kaybı kabul edilir?
  • RTO: Ne kadar sürede hizmet geri gelmeli?
  • Sıklık ve saklama nesilleri nedir?
  • Kopya aynı arıza alanı dışında mı?
  • Şifreleme ve erişim kimde?
  • Bütünlük nasıl doğrulanıyor?
  • Gerçek geri yükleme ne sıklıkla deneniyor?

Arıza belirtileri

  • Panel “başarılı” der ama dosya açılamaz.
  • Yedek aynı silme hesabındadır.
  • Veritabanı var, kullanıcı yüklemeleri yoktur.
  • Geri yükleme parolası veya prosedürü kayıptır.

Test edilmemiş yedek, doğrulanmış kurtarma kapasitesi değildir.

37. Analitik ve iş ölçümü

Analitik sayfa görüntüleme, trafik kaynağı ve kullanıcı olaylarını ölçebilir. İşletme sonucu ise CRM, sipariş veya ödeme kaydında doğrulanmalıdır.

Katmanları ayırın

  • Davranış: Sayfa, scroll, tıklama, form başlangıcı.
  • Teknik: Hız, hata, cihaz, sürüm.
  • İş sonucu: Nitelikli talep, onaylı randevu, ödenmiş sipariş.

Arıza belirtileri

  • Tıklama “satış” sayılır.
  • Aynı olay iki kez gönderilir.
  • Çerez tercihi reddedilse de etiket çalışır.
  • URL veya event parametresi kişisel veri taşır.
  • Site değiştiğinde olay adları sessizce bozulur.

Analitik zorunlu üçüncü taraf script anlamına gelmez. Ölçüm amacı, veri minimizasyonu ve hukuki değerlendirme araçtan önce gelir.

38. Arama motoru katmanı

Arama motoru sitenin altyapısı değildir, dış kullanıcı aracıdır. Yine de taranabilirlik, indeksleme kontrolü ve Search Console operasyonu site yönetiminin parçasıdır.

Site tarafındaki parçalar

  • Taranabilir bağlantılar,
  • Doğru durum kodları,
  • Title ve açıklayıcı metadata,
  • Canonical,
  • Robots meta/X-Robots-Tag,
  • robots.txt,
  • XML sitemap,
  • Yapılandırılmış veri,
  • JavaScript render dayanıklılığı.

Google'ın belgelerine göre tarama, indeksleme ve sonuç sunma ayrı aşamalardır; teknik gereksinimleri karşılamak indeks veya sıralama garantisi değildir.

39. E-posta ve bildirim sistemi

İletişim formu, sipariş veya parola sıfırlama için e-posta sistemi ayrı parçadır.

Bileşenleri

  • Gönderim sağlayıcısı/API veya SMTP,
  • Doğrulanmış alan adı,
  • SPF, DKIM ve DMARC,
  • Şablon ve metin/HTML sürümü,
  • Kuyruk ve retry,
  • Bounce/complaint webhook'u,
  • Alıcı tercih ve izinleri,
  • Teslim/log izleme.

Arıza belirtileri

  • Uygulama kabul eder ama sağlayıcı reddeder.
  • E-posta spam'e düşer.
  • Bounce adresi temizlenmez.
  • Form kaydı yalnız e-postaya bağlı olduğu için kaybolur.
  • Test ortamı gerçek müşteriye gönderir.

E-posta “gönderildi” sonucu, gelen kutusuna teslim garantisi değildir. Kritik işlem ayrı kalıcı kayıtla korunmalıdır.

40. Ödeme sistemi varsa ek parçalar

E-ticaret sitesinde şu parçalar eklenir:

  • Ürün ve varyant kataloğu,
  • Fiyat/vergi/indirim kuralları,
  • Sepet,
  • Stok rezervasyonu,
  • Müşteri ve adres,
  • Ödeme sağlayıcısı ve 3D Secure akışı,
  • Webhook doğrulama,
  • Sipariş durum makinesi,
  • Fatura/muhasebe,
  • Kargo,
  • İptal/iade/chargeback,
  • Mutabakat,
  • Dolandırıcılık ve hız sınırı.

Tarayıcının başarı sayfası ödeme kanıtı değildir. Sunucu, sağlayıcının imzalı/bütünlüğü doğrulanmış sonucunu ve mutabakat kayıtlarını esas almalıdır.

Üç örnek mimari

A. Küçük statik hizmet sitesi

Gerekli parçalar:

  • Domain ve DNS,
  • HTTPS destekli statik hosting/CDN,
  • HTML/CSS ve sınırlı JavaScript,
  • Görsel/font varlıkları,
  • Dosya veya Markdown tabanlı içerik,
  • Güvenli form endpoint'i veya kontrollü üçüncü taraf,
  • Kaynak kodu, build ve dağıtım,
  • Uptime/hata ölçümü,
  • Yedek ve hesap sahipliği.

Gerekmeyebilir: uygulama sunucusu, kalıcı veritabanı, kullanıcı oturumu, ayrı arama motoru ve yük dengeleyici.

B. CMS tabanlı kurumsal site

Ek parçalar:

  • CMS runtime ve veritabanı,
  • Yönetici kimliği/rolleri,
  • Medya deposu,
  • Tema/eklenti/bağımlılık güncellemeleri,
  • Önizleme ve yayın akışı,
  • Veritabanı + dosya yedeği,
  • Uygulama/cache katmanı,
  • Güvenlik ve audit logları.

Ana riskler: güncellenmeyen eklenti, aşırı yönetici yetkisi, medya büyümesi, yedek uyumsuzluğu ve içerik modelinin sayfa oluşturucuya kilitlenmesi.

C. E-ticaret veya üyelik uygulaması

Ek parçalar:

  • Frontend ve backend,
  • API sözleşmeleri,
  • Kimlik/oturum/yetki,
  • İşlem veritabanı,
  • Queue/arka plan işi,
  • Ödeme/kargo/e-posta/CRM entegrasyonları,
  • İmzalı webhook ve idempotency,
  • Cache ve gerekirse arama indeksi,
  • Ayrıntılı log/metric/trace,
  • RPO/RTO ve olay müdahalesi,
  • Veri koruma ve finansal mutabakat.

Ana riskler: yetki ihlali, çift işlem, stok/ödeme tutarsızlığı, veri sızıntısı, entegrasyon kesintisi ve geri alınamayan migration.

Hangi parça zorunlu? Karar matrisi

| Parça | Statik tanıtım | CMS kurumsal | E-ticaret/üyelik | |---|---|---|---| | Domain/DNS/HTTPS | Zorunlu | Zorunlu | Zorunlu | | HTML/CSS | Zorunlu | Zorunlu | Zorunlu | | JavaScript | İhtiyaca göre | Genellikle | Genellikle | | Backend | Form yöntemine göre | CMS içinde | Zorunlu | | Veritabanı | Genellikle hayır | Zorunlu | Zorunlu | | CMS | İhtiyaca göre | Zorunlu | Katalog/içerik için genellikle | | Kullanıcı oturumu | Hayır | Yalnız editör | Genellikle | | CDN | Faydalı/platfomda olabilir | Trafiğe göre | Genellikle faydalı | | Ayrı arama indeksi | Hayır | İçerik hacmine göre | Katalog hacmine göre | | Queue | Hayır | İş akışına göre | Genellikle gerekli | | CI/CD | Basit olabilir | Önerilir | Güçlü biçimde önerilir | | Log/izleme | Temel | Zorunlu operasyon | Ayrıntılı ve alarm bağlı | | Yedek/geri yükleme | Kod+içerik | DB+dosya+kod | Veri+dosya+kod+yapılandırma |

Tablo ürün özelliğine göre değişir. Yönetilen SaaS bazı parçaları sizin adınıza işletir; veri dışa aktarma, hesap sahipliği ve sağlayıcı riski devam eder.

Arıza belirtisinden parçaya teşhis tablosu

| Belirti | İlk bakılacak parçalar | |---|---| | Domain hiç açılmıyor | Registrar, nameserver, DNS, domain süresi | | Sertifika uyarısı | DNS hedefi, TLS sertifikası, zincir, saat, alan kapsamı | | 502/503 | CDN/proxy, yük dengeleyici, runtime, uygulama sağlığı | | Sayfa biçimsiz | CSS isteği, cache, build artifact, CSP/MIME | | Sayfa görünüyor ama tıklanmıyor | JavaScript hata/uzun görev, hydration, overlay | | Yalnız belirli kullanıcı hata alıyor | Oturum, yetki, tenant, kişiselleştirilmiş cache | | İçerik güncellenmiyor | CMS yayın durumu, build webhook, cache/CDN temizleme | | Form başarı gösteriyor, mesaj yok | API, kalıcı kayıt, queue, e-posta sağlayıcı, bounce | | Aramada eski sayfa var | Redirect, canonical, sitemap, indeksleme süreci | | Site trafik artınca yavaşlıyor | Uygulama, DB indeks/bağlantı, cache, kaynak sınırı | | Bazı görseller açılmıyor | Nesne deposu, izin/imzalı URL, CDN, metadata uyumu | | Ödeme iki kez oluşuyor | Idempotency, retry, webhook, sipariş durum makinesi |

Bu tablo tanı değil başlangıç hipotezidir. Zaman damgası, request ID, dağıtım sürümü, ağ kaydı ve loglarla doğrulanmalıdır.

Parça envanteri nasıl çıkarılır?

1. Kullanıcı yolculuğundan başlayın

Ana görevleri yazın: hizmeti görme, form gönderme, giriş, sipariş, içerik yayınlama. Her adımda hangi sayfa, API, veri ve dış servisin devreye girdiğini işaretleyin.

2. Dışarıdan görünen yüzeyi çıkarın

  • Domain ve alt alan adları,
  • IP/CDN hedefleri,
  • Kamuya açık route ve API'ler,
  • Yönetim panelleri,
  • Webhook endpoint'leri,
  • Dosya depoları.

3. Veri akışını çizin

Hangi veri nereden gelir, nerede işlenir, nereye yazılır, kime aktarılır ve ne zaman silinir? Kullanıcı, tarayıcı, CDN, uygulama, veritabanı ve sağlayıcı sınırlarını gösterin.

4. Hesap ve sahipliği bağlayın

Her bileşene şu alanları ekleyin:

Bileşen:
İş amacı:
Teknik sahibi:
İş sahibi:
Hesap/organizasyon:
Veri türü:
Secret/erişim:
Yenileme veya maliyet:
İzleme ve alarm:
Yedek/geri dönüş:
Sağlayıcı çıkış yöntemi:

5. Bağımlılıkları ve tek hata noktalarını bulun

“Bu parça durursa hangi kullanıcı görevi etkilenir?”, “Alternatifi var mı?”, “Kim alarm alır?” ve “ne kadar sürede geri döner?” sorularını cevaplayın.

Teslimde istenecek parça listesi

  • [ ] Domain registrar ve registrant sahipliği
  • [ ] DNS sağlayıcısı, zone dışa aktarımı ve MFA
  • [ ] Hosting/cloud proje hesabı ve faturalama
  • [ ] TLS yenileme ve sertifika alarmı
  • [ ] Kaynak kodu ve release etiketi
  • [ ] Tasarım kaynakları ve lisanslar
  • [ ] CMS ve editör rolleri
  • [ ] Veritabanı şeması, migration ve dışa aktarma
  • [ ] Dosya/nesne deposu ve yaşam döngüsü
  • [ ] API ve webhook sözleşmeleri
  • [ ] Üçüncü taraf servis envanteri
  • [ ] Secret rotasyon prosedürü
  • [ ] CI/CD ve rollback talimatı
  • [ ] Production ortam değişkeni şeması
  • [ ] Log, metrik, hata ve uptime erişimleri
  • [ ] Alarm alıcıları ve runbook
  • [ ] Yedek kapsamı ve son geri yükleme kanıtı
  • [ ] Search Console ve analitik sahipliği
  • [ ] Bakım, güncelleme ve olay sorumluları
  • [ ] Hizmet sonu veri/kod/hesap devir planı

Sık karıştırılan parçalar

Domain ve hosting

Domain ad ve kayıt hakkıdır; hosting dosya/uygulamanın çalıştığı altyapıdır. DNS domaini hostinge yönlendirir.

DNS ve CDN

DNS hedef adresi buldurur. CDN içeriği dağıtır veya isteği origin'e iletir. CDN sağlayıcısı DNS'i de yönetebilir ama kavramlar farklıdır.

Frontend ve tasarım

Tasarım görsel/etkileşim kararlarıdır; frontend bunların tarayıcıda çalışan kod uygulamasıdır. Tasarım dosyası canlı site değildir.

Backend ve API

Backend iş mantığının tamamıdır. API, backend'in veya başka servisin dışarıya sunduğu iletişim yüzüdür.

Veritabanı ve CMS

Veritabanı veriyi saklar/sorgular. CMS editörün içeriği yönetmesini sağlayan uygulamadır ve genellikle veritabanı kullanır.

Cache ve veritabanı

Veritabanı ana kalıcı kayıt olabilir. Cache performans için yeniden oluşturulabilir geçici kopyadır.

Log ve analitik

Log teknik/operasyon olayını teşhis eder. Analitik kullanıcı davranışı ve ürün ölçümü içindir. Veri kapsamları ve erişimleri ayrılmalıdır.

Yedek ve replikasyon

Replika güncel veriyi erişilebilir tutabilir; yanlış silme veya bozulmayı da hızla kopyalayabilir. Yedek geçmiş noktaya bağımsız geri dönüş sağlar.

Uptime ve sağlık

Ana sayfanın 200 dönmesi uptime sinyalidir. Form, ödeme veya veri bağımlılığının doğru çalışması işlevsel sağlık için ayrıca test edilmelidir.

Sık sorulan sorular

Her web sitesi backend kullanır mı?

Hayır. Önceden üretilmiş statik HTML/CSS/JavaScript dosyaları doğrudan sunulabilir. Form, üyelik veya dinamik veri için backend ya da üçüncü taraf servis gerekebilir.

Her web sitesinde veritabanı var mı?

Hayır. Statik içerik dosyada veya build sırasında üretilebilir. CMS, üyelik, sipariş ve sık değişen yapı veritabanı ihtiyacını artırır.

CDN zorunlu mu?

Hayır. Kullanıcıların coğrafi dağılımı, medya miktarı, trafik ve origin koruma ihtiyacına göre seçilir. Bazı hosting platformlarında varsayılan bulunur.

CMS ile hosting aynı şey mi?

Hayır. CMS içerik yönetim yazılımıdır; hosting onu çalıştıran altyapıdır. SaaS site kurucusu ikisini tek paket olarak sunabilir.

API olmadan dinamik site olur mu?

Evet. Sunucu her istekte HTML üretip ayrı istemci API'si sunmayabilir. API bir mimari arayüzdür, dinamizmin tek yolu değildir.

Kaynak kodu yedek sayılır mı?

Yalnız kodu kurtarır. Veritabanı, kullanıcı yüklemeleri, CMS içeriği, DNS ve ortam yapılandırması ayrıca korunmalıdır.

Web sitesi kaç sunucudan oluşur?

Sabit sayı yoktur. Küçük site tek mantıksal platformda çalışabilir; büyük sistem CDN, load balancer, çoklu uygulama, veritabanı, cache, queue ve depolama kullanabilir. Serverless sistemde fiziksel sunucular sağlayıcı tarafından soyutlanır.

Tema web sitesinin tamamı mıdır?

Hayır. Tema çoğunlukla görünüm ve şablon katmanıdır. İçerik, CMS, veri, eklentiler, domain, hosting, güvenlik ve operasyon ayrıdır.

Eklenti bir bileşen midir?

Evet; CMS veya uygulamaya işlev ekleyen bağımlılıktır. Yetkileri, veri akışı, güncelleme desteği, performans ve kaldırma etkisi değerlendirilmelidir.

“Cloud” bütün parçaları otomatik yönetir mi?

Hayır. Sağlayıcı fiziksel altyapı ve seçilen hizmet katmanını yönetir. Kimlik, yapılandırma, veri, uygulama, secret, maliyet ve izleme sorumluluğu kullanılan servis modeline göre paylaşılır.

En kritik parça hangisidir?

Tek cevap yoktur. Kullanıcı görevi ve veri riski belirler. Domain kontrolü kaybolursa erişim; veritabanı bozulursa kayıt; yetki hatası varsa gizlilik; içerik yanlışsa güven zarar görür. Kritikliği etki ve kurtarma güçlüğüyle puanlayın.

Sonuç

Bir web sitesi, görünür sayfalar ile görünmeyen teknik ve operasyonel katmanların birlikte çalıştığı sistemdir. İçerik ve bilgi mimarisi kullanıcıya anlam verir; HTML, CSS ve JavaScript bunu tarayıcıda erişilebilir arayüze dönüştürür. Domain ve DNS doğru hedefi buldurur; TLS/HTTPS ve HTTP güvenli istek–yanıt yolunu kurar. CDN, proxy ve web sunucusu trafiği taşır; backend iş kurallarını, API iletişim sözleşmesini, veritabanı ve depolar kalıcı bilgiyi yönetir.

CMS editör akışını, kaynak kodu ve CI/CD değişikliğin güvenli yayına çıkmasını sağlar. Secret yönetimi ve güvenlik kontrolleri bütün katmanları keser. Log, metrik, trace, uptime ve alarm sistemin ne yaptığını görünür kılar; yedek ve geri yükleme arıza sonrası dönüşü mümkün eder. Analitik kullanıcı davranışını, iş kayıtları gerçek sonucu ölçer.

Her projeye bütün teknolojileri eklemek olgunluk değildir. Her gerekli sorumluluğun hangi araç veya sağlayıcı tarafından karşılandığını, kimin sahibi olduğunu, bozulunca nasıl fark edileceğini ve nasıl geri döneceğini bilmek olgunluktur. Küçük site yalın kalabilir; fakat domain sahipliği, HTTPS, erişilebilir içerik, güvenli yayın, izleme ve kurtarma sorumluluğu görünür olmalıdır.

Kaynaklar

Bu rehber genel teknik ve operasyonel bilgilendirmedir. Belirli bir sistemin mimarisi, güvenlik, veri, erişilebilirlik, süreklilik ve mevzuat gereksinimleri gerçek risk ve sözleşme kapsamında uzmanlarca doğrulanmalıdır.